Statuta Casimiri Magni – Statuty Kazimierza Wielkiego, wyd. Bolesław Ulanowski [w:] Archiwum Komisji Prawniczej PAU, tom II, Kraków, nakładem PAU, 1921 Kodeks Bandtkiego IV – Bandtkianus IV – B. IV – s. 155–178
Opracowanie: Rafał Marek
[s. 155] [s. 1] Non debet reprehensibile nec mirum iudicari, si secundum [p. 1] temporum varietatem consuetudines et facta humana varientur, cum cuilibet non sufficiat virium fortitudine pollere, vel armorum pulcritudine esse ornatum, si moribus et factis non fuerit decoratus. Et ob hoc nos Kazimirus, Dei gracia Rex Polonie, una cum baronibus nostris, nutu et voluntate Dei considerantes, quod iuxta temporum antiquitatem, in terris dominio nostro subiectis, plereque cause in iudiciis non uniformiter, sed secundum capitum (seu) animorum diversitatem, super uno et eodem facto vario et diverso modo decidentur et diffiniuntur, ex qua varietate questiones1 seu cause plerumque post multiplices vexaciones remanent quodammodo immortales; qua-|| [p. 2] propter ad laudem Dei omnipotentis, beate virginis Marie, tociusque curie celestis, et ad profectum, comodum et utilitatem nostrorum subditorum, decrevimus predictorum iudiciorum seu causarum decidere et evellere varietatem, volentes et statuentes, quod deinceps, perpetuis temporibus, iuxta infrascripta duntaxat statuta omnes et singuli iudices terrarum nostrarum debeant et teneantur iudicare, ac eadem statuta districte et firmiter observare.
1 Cod. questionis.
[arenga, wstęp do statutów, prawo ziemskie, Kazimierz Wielki, reforma prawa, uzasadnienie reformy prawa, orzecznictwo, jednolitość orzecznictwa, retoryka, retoryka prawna]
[arenga, preface to the Statutes, land law, Casimir the Great, legal reform, justification of legal reform, judicial decisions, uniformity of judicial decisions, rhetoric, legal rhetoric]
(1) Rubrica de iudicibus.
Quia ex multiplicitate iudicum, prout experiencia nos edocuit, in causis, quamvis super eodem facto, vario et diversimodo plerumque sentencia proferebatur, et ideo volentes certum numerum statuere iudicum, et occurrere predicte varietati, statuimus, quod unus in Cracouiensi et alter2 [s. 156] [s. 2] in Sandomiriensi terris iudices nostri habeantur; ita, quod nos dum contingerit aliquam terrarum earundem limites subintrare, volumus, quod iudex || et subiudex terre, infra cuius limites morabimur, in curia nostra [p. 3] de causis iudicare et cognoscere teneantur: declarantes potestatem eorundem iudicum, quod deinceps in quibuslibet causis, eciam hereditariis, terminos ultra tres septimanas non possint, nec valeant assignare, sed cum questio fuerit hereditaria, iudex vel subiudex eandem questionem nobis teneatur referre, cuius cognicionem in nostra et baronum nostrorum presencia volumus et decernimus pertractari, nisi aliquo impedimento essemus prepediti, et tunc sex vel ad minus quatuor baronibus, per nos iudici vel subiudici adiungendis, ipse iudex vel subiudex una cum dictis baronibus de eadem questione seu causa hereditaria cognoscendi et diffiniendi habeant facultatem.
2 Cod. aliter.
[sąd ziemski, sąd królewski, sędzia, skład sądu, podsędek, Kraków, Sandomierz]
[land court, royal court, judge, vice-judge (subiudex), composition of the court, Cracow, Sandomierz]
(2) De iudicibus palatinorum.
Item ut palatini certo numero suorum iudicum sint contenti, statuimus, quod secundum tempora antiquiora, || palatinus Sandomiriensis uno, [p. 4] et palatinus Cracoviensis eciam uno, suis iudicibus contententur, declarantes: quod pro capite quorumlibet castellanorum iudices, quilibet duntaxat in sua castellania, iudicandi et cognoscendi habeant facultatem.
[sąd wojewodziński, skład sądu, wojewoda, Kraków, Sandomierz, kasztelan, sąd kasztelański]
[court of palatine, composition of the court, palatine, castellan, court of castellan, Cracow, Sandomierz]
(3) De iudiciis.
Prava consuetudine noscitur esse observatum: quod sine temporum et sine horarum differencia et distinccione per iudices iudicia exercebantur, et ita plerique non aliter ad causas veniebant pertractandas, quam post prandium repleti et inebriati, propter quod iudicium parvipenditur, debilior faciliter opprimitur, et ad veritatem parvus vel pocius nullus respectus habetur. Itaque ut certis temporibus sive horis et debita animi discrecione iudicia pertractentur, statuimus, quod deinceps iudices diebus terminorum a mane usque ad horam nonam sive ad meridiem, || in quibuslibet [p. 5] causis debeant presidere et causas pertractare; et si primo die terminorum ad horam 1) meridiei omnes litigantes in causis et litibus ipsorum non potuerint2 expediri, volumus, quod absque alicuius cause vulneracione, diebus proxime sequentibus, presidendo duntaxat ad horam predictam, omnes et singuli litigantes debito modo secundum ordinem infrascriptum expediantur. Et ut facilius et sine strepitu causarum expedicio habeatur, statuimus, quod ad locum audiencie, in quo iudices presidebunt, non secundum merita personarum, nec maioritatem vel minoritatem causarum, sed secundum ordinem litigandum tantummodo, actor et reus vocati accedentes, per iudices audian-[s. 15 7] [s. 3] tur et expediantur. Ordinem autem vocandi ipsos litigantes || ad [p. 6] presenciam ipsorum iudicum taliter duximus describendum, quod scriptor causarum sub pena privacionis sui officii, non aliter, quam secundum ordinem citacionum litigantes per ministerialem vocandos nominabit, ita, quod prius qui ad causam provocaverunt, prius nominentur et expedientur, et qui secundo loco provocaverunt, secundario nominentur et expedientur, et sic deinceps usque ad extremos procedatur. Quod si altera parcium negligenter sive quovis casu impedita et tribus vicibus evocata, se presidentibus non exhibuerit, mox adversa pars presens de audiencia removeatur et alii litigantes, secundo loco inscripti, nominentur et ad audienciam evocentur; et nihilominus pars, que fuerat absens et tribus vicibus evocata, si circa extremam horam meridiei, iudice quasi surgere || volente, secundario [p. 7] tribus vicibus evocata non curaverit parere, extunc condempnetur. Si quis autem eo tempore, quo iudices president, ad locum, in quo presidebunt, preterquam ad petendum citacionem vel de speciali ipsorum iudicum licencia et mandato, quavis presumpcione et temeritate intrare presumpserit, absque aliqua remissione pena, que dicitur vulgariter pentnaze ce, per iudices puniatur.
1 Cod. ad causam.
2 Cod. poterunt.
[sesje sądowe, porządek sesji sądowych, pisarz sądowy, wywoływanie spraw poza kolejnością, skutki niestawiennictwa strony, ochrona słabszych społecznie, kara “piętnaście”]
[court sessions, order of court sessions, court clerk, out-of-queue summons for a hearing, consequences of failing to appear at the hearing, protection of socially weak, fine “fifteen”]
(4) Rubrica de citacionibus.
Quoniam ex modo citacionis nonnulla gravamina et oppressiones nostris officialibus pervenire consueverant, et ideo eisdem gravaminibus et oppressionibus volentes obviare, statuimus, per ministeriales sive officiales nostros sive quoslibet iudices deputandos, in hunc modum formandam vel faciendam fore citacionem, quod ipse ministerialis cum suo solito || baculo ad [p. 8] villam accedere debeat, et dominus ville (si) pro suo quolibet excessu fuerit citandus, obmissis eiusdem ville villanis in pace et tranquilitate, ad portam curie eiusdem domini ville suo baculo tangendo et clamando, eundem citare teneatur, exponendo nichilominus, de cuius iudicis mandato et ad cuius instantiam et propter quam causam facit eandem citacionem. Si autem eiusdem ville villani, et1 ipse dominus ville fuerint insimul culpabiles, volumus, quod eodem modo tangendo portam cuiuslibet villani seu kmethonis, et clamando faciat simili modo citacionem; qui villani si non fuerint culpabiles in delicto sui domini, volumus et precise prohibemus, quod per eandem citacionem quomodolibet non graventur nec fatigentur, cum plerumque in odium et contemptum domini ville et ex rancore consueverunt villanos2 indebite fatigare. || Alias si contra hoc ipsos villanos contingerit [p. 9] citari vel fatigari, decernimus, quod procurans citacionem eandem, pena, que dicitur vulgariter pentnazece, puniatur. Et eodem modo volumus [s. 158] [s. 4] fieri citacionem predictam, ubi sine delicto domini ville, fuerint villani communiter vel divisim culpabiles et delinquentes, ita, quod ad portam tangendo, quemlibet ipsorum citare tenetur, cessante qualibet oppressione suprascripta.
1 Cod. ut.
2 Cod. villanis.
[sąd ziemski, sąd królewski, pozew, sposób pozywania, woźny sądowy, pan wsi, chłop, pozwanie pana wsi, pozywanie chłopów wraz z panem, pozywanie chłopów, kara “piętnaście”]
[land court, royal court, lawsuit, suing procedure, bailiff, lord of a village, peasant, suing of the lord of a village, suing of the peasants and their lord, suing of peasants, fine “fifteen”]
(5) De citacionibus lectum (s).
Preterea cum in deliberacione consistat mater virtutum ipsa discrecio, contigit plerumque, quod aliqui nostri familiares vel alii, quomodolibet in curia nostra constituti vel in iudicio arrestati seu inventi, inopinate ad nostram vel iudicum presenciam seu audienciam evocantur, et questiones, de quibus minus cogitaverunt, moveantur || eisdem, ideoque utrique parti provi- [p. 10] dere volentes, quod dicto modo citati cum bona deliberacione et discrecione propositis respondeant, et actores suis questionibus seu causis non frustrentur, statuimus, quod cum aliquis in nostra curia vel iudicio inventus, ad nostram vel iudicis presenciam fuerit premisso modo evocatus, actor seu ipse iudex questionem seu causam citato debito modo exponere vel in scriptis tradere teneatur, et ad respondendum eidem questioni, ut alias premissum est, si questio fuerit hereditaria vel pro magna pecunie summa, (puta) CXL (s) marcas, communis terminus trium septimanarum per iudicem eidem assignetur; alias si pro minori debito vel iniuria verbali, in crastinum terminus prorogetur.
[sąd królewski, sąd ziemski, pozwany, powód, terminalność pozwu, dobra ziemskie, sprawy o dobra ziemskie, sprawa większej wartości, sprawa mniejszej wartości, sprawa o obrazę]
[royal court, land court, plaintiff, defendant, the time required by law between the statement of claim and the date of the hearing [timeliness of the claim?], landed property, cases concerning land estates, higher value case, lower value case, insult case]
(6) De citacionibus falsis ministerialium.
Flebili querela sepius recepimus, quod ministeriales per terram gyrantes, || pauperes milites et villas religiosorum fatigandi et vexandi adin-[p. 11] veniunt innumeros modos exquisitos, ita, quod si alicuius ville pauperes milites aut villani religiosorum, eos pro beneplacito ipsorum officialium quibuslibet expensis non pertractent nec procurent, idem ministeriales ipsos pauperes milites seu villanos sine culpa et sine causa et absque iudicis precepto citant occasione vexacionis faciende, terminos pro libito sue voluntatis assignantes et statuentes eisdem, et sic idem pauperes milites, seu villani non valentes redimere aliter vexacionem, sepissime de certa summa pecunie componunt cum eisdem. Unde nos huiusmodi vexacioni obviare volentes, statuimus, quod deinceps ministeriales sub pena privacionis sui ministerialatus et spoliacione omnium suorum bonorum, || absque spe-[p. 12]ciali mandato iudicis aliquam citacionem non presumant facere, alias premissam penam et facialem adustionem non immerito poterint formidare.
[woźny sądowy, nadużycie władzy, ochrona słabszych społecznie, bezzasadne pozywanie, wymuszanie okupu, wymaszanie łapówki]
[bailiff, abuse of power, protection of socially weak, suing without cause, ransom extortion, bribe extortion]
(7) R(ubrica) de constitucionibus.
Plerumque fit, quod aliqui propter causas consanguineorum vel familiarium suorum ad iudicia venientes, per strepitum et inportunam ipsorum audaciam, sentenciam sive victoriam causarum consueverunt reportare. [s. 15 9] [s. 5] Unde super hoc providere volentes, statuimus: quod deinceps quisquam, cuiuscunque status vel condicionis existat, propter causam consanguinei vel cuiuslibet familiaris aut servitoris, ad iudicium venire non presumat; qui si contra facere presumpserit, pena, que dicitur pentnazece, nostre camere applicanda, puniatur.
[sąd ziemski, sąd królewski, krewni, sługa, posiedzenia sądowe, zakłócanie posiedzeń sądowych, udaremnianie wymiaru sprawiedliwości, kara “piętnaście”]
[land court, royal court, relatives, servant, court sessions, disruption of court sessions, obstruction of justice, fine “fifteen”]
(8) De constitucionibus r(ubrica).
Contigit eciam, quod aliqui, dum pro quibuslibet criminibus et || [p. 13] delictis ad nostram audienciam evocantur, nominant dominos et quoslibet ipsorum superiores, allegantes, quod mandato et auctoritate suorum dominorum et superiorum huiusmodi crimina et delicta commiserunt. Verum quamvis aliquibus temporibus contra racionem fuerit observatum, quod huiusmodi malefactores per eandem nominacionem a pena liberabantur, tamen quia huiusmodi nominacio continet in se errorem intolerabilem ex eo, quod directe contrariatur precepto divino, unde nos attendentes, quod pena in in suos actores tantummodo vendicat sibi locum, statuimus, quod citati pro quibuslibet criminibus teneantur respondere, non obstante qualibet predicta nominacione, eciam si super hoc privilegiis nostris vel nostrorum predecessorum || essent communiti, que, quantum ad hoc, ut perniciosa et [p. 14] erronea, cassamus, irritamus et revocamus. In hereditariis vero et aliis quibuslibet questionibus per citatos in nostro iudicio nominati, si nostram iurisdiccionem voluerint declinare, nolentes in se accipere easdem questiones, decrevimus, quod extunc predicti citati, cuiuscunque sint status et condicionis, habeantur pro convictis.
[sąd ziemski, sąd królewski, przestępstwo, sprawca, sprawca bezpośredni, sługa, pan, działanie na rozkaz pana, złe prawo”, ”złe zwyczaje”, usuwanie “złego prawa”, usuwanie “złych zwyczajów”]
[land court, royal court, crime, direct perpetrator, servant, master, acting at the master's behest, “erroneus law”, ”bad customs”, elimination of “erroneus law”, elimination of “bad customs”]
(9) De dolo et contumacia.
Experiencia nos edocuit, quod quandoque non contumaces pro contumacibus, vel ipsi contumaces, modum tamen excedendo, pro contumacia puniuntur et gravantur, videlicet in eo, quod cum aliqua villa pignoratur, ubi sex boves fuerint recipiendi, XXX vel XL recipiebantur, et antequam ad locum debitum depellebantur, per modum rapine in non modicam pauperum destructionem dividebantur et consumebantur. Ideo statuimus, || [p. 15] quod pro prima contumacia punienda ministerialis cum duobus famulis iudicis ad villam accedens, sicut alias premissum est, cum dominus ville tantum culpabilis fuerit, in duobus bobus duntaxat inpignoretur; si autem kmethones extiterint culpabiles et citati contumaces, quilibet eorum tantummodo in uno bove impignoretur. Et idem decernimus pro secunda contumacia faciendum et observandum. Si autem tertio fuerit dominus una cum villanis contumaces, decernimus, quod contumax causam, pro qua dinoscitur esse citatus, perdat, et ab ea cadat per sententiam iudicantis: declarantes, quod dicti boves pignoraticii per ipsos iudices in estate duabus septimanis, in yeme vero octo diebus absque aliqua destructione debito modo observentur; [s. 1 60] [s. 6] volentes et decernentes, quod dicti boves pignoraticii sive pena || [p. 16] cuiuslibet contumacie, tantummodo nobis et iudici applicentur. Decernimus eciam et statuimus, quod si predicto ministeriali deputato per iudicem ad eandem inpignoracionem cum familia ipsius iudicis, villa pignoranda per dominum ville et villanos non permittatur inpignorari iuxta premissam limitacionem, vel ipsa pignora habita per eosdem dominum aut villanos in villa, vel ante villam seu in via violenter recipiantur, dolum et rebellionem eorundem puniendo, volumus, quod penam, que vulgariter dicitur pentnazece, idem rebelles nobis et iudici solvere teneantur, et nichilominus cum alia1 pena pentnazece, eadem pignora denegata vel violenter ablata, integraliter assignare teneantur. Qui si in dandis || pignoribus predictis et in [p. 17] satisfaciendo de penis premissis fuerint dolosi et rebelles, ita, quod iudex forte non sufficiat propter potentiam eorundem ad puniendum et inpignorandum eosdem, volumus et decernimus, quod pena, que vocatur sedmdzyeszyanth, nostre camere applicanda, puniantur.
1 Cod. aliqua.
[wyrok, egzekucja wyroku, nadużycie władzy, zajęcie nieruchomości, wieś, wół, chłop, pan wsi, kara “piętnaście”, kara “siedemdziesiąt”]
[judgement, enforcement of a judgement, abuse of power, seizure of property, village, oxen, peasant, lord of the village, fine ‘fifteen’, fine “seventy”]
(10) Rubrica de constitutionibus.
Preterea quia per frequentem pauperum inpignoracionem plerumque pauperes plurima dampna et oppressiones multiplices patiuntur, videlicet in eo, quod cathervatim et in turbis, non per modum iusticiarie potestatis ad aliquam villam impignoratores accedentes, dampnabiliter et plerumque absque iudicis mandato et sine culpa domini ville vel villanorum committere plurimas presumunt rapinas; quapropter super hoc providere volentes, || [p. 18] statuimus, quod deinceps iudex vel subiudex ad inpignoracionem faciendam non plures quam duos famulos cum ministeriali transmittat, et quod sine culpa vel sine causa vel non condempnatos seu non convictos aut in iudicio non confessos, ipse iudex non presumat nec permittat inpignorare. Quod si ipse iudex vel aliqui alii quavis auctoritate vel potius propria temeritate et presumpcione impignorare et pocius rapinas committere presumpserint, decernimus precipiendo, quod pecora vel quaslibet alias res, racione inpignoracionis ablata et recepta, iudex domino ville inpignorate
vel villanis ville eiusdem asserentibus indebite et contra iusticiam se esse inpignoratos, remota et cessante qualibet difficultate, eadem pignora integraliter et ex toto super fideiussoria cautione restituere teneatur: termino eidem || domino ville vel villanis inpignoratis ad ostendendum suam [p. 19] innocenciam assignato. Et nichilominus ut audacia et temeritas inpignorancium restringatur, decernimus, quod dum premisso modo sine culpa inpignorati patefecerunt suam innocenciam, quodquod persone fuerint in dicta inpignoracione, iudex vel subiudex, qui fuerit in mandando, pro qualibet ipsarum2 [s. 1 61] [s. 7] penam, que vocatur pentnazece, noverit se incursurum, domino ville inpignorate persolvendum.
2 Cod. ipsorum.
[wyrok, egzekucja wyroku, procedura egzekucji, sędzia, podsędek, urzednicy sądowy, nadużycie władzy, zajęcie mienia, wieś, chłop, pan wsi, kara “piętnaście”]
[judgement, enforcement of a judgement, enforcement procedure, abuse of power, judge, vice-judge, court officials, seizure of property, village, peasants, lord of the village, fine ‘fifteen’]
(11) De constitucionibus.
Preterea pena, que consuevit nostro fisco sive nostre camere applicari, que vulgariter dicitur sedmdeszant, statuimus, quod tantummodo in quatuor causis infra scriptis et non pluribus nostre camere applicetur: primus casus est de incendio, ubi accusatus de incendio iuxta formam iuris minime se poterit || expurgare; secundus casus, ubi aliquis accusatus de vio-[p. 20] lencia sive spolio publice strate, defecerit in sui expurgacione; tercius casus, ubi aliquis in iudicio iudicium nostrum parvipendens, cultellum vel gladium presumpserit extrahendum; quartus casus, dum aliquis iudicatus et condempnatus et iussus satisfacere vel sufficientem fideiussoriam caucionem prestare et facere, contempserit, et de iudicio per suam rebellionem discesserit, non prestita predicta caucione. Volumus, quod premissa pena in premissis quatuor casibus nostre camere applicetur1.
1 Cod. applicentur.
[kara “siedemdziesiąt”, podpalenie, rabunek, rabunek na drodze publicznej, wyciągnięcie broni w sądzie, samowolne opuszczenie sądu bez dania zabezpieczenia, poręczenie]
[fine “seventy”, arson, robbery, robbery on a public road, pulling out a sword/a dagger in a court, leaving the court arbitrarily without giving security, security]
(12) De eo, qui ob rei contumaciam mittitur in possessionem. Licet in pluribus casibus celeritas commendetur, tamen2 eadem celeritas in iudiciis et causis expediendis racionabiliter quandoque est restringenda, ex eo, quod iudicantem oportet cuncta rimari. || Ideoque [p. 21] statuimus: quod si aliquis super capitali hereditaria questione primo, secundo et tercio citatus, non comparuerit contumaciter in termino sibi assignato, ob contumaciam eiusdem citati actor in tercio termino per iudicem decernatur et diffiniatur in veram possessionem eiusdem hereditatis mittendus, et ab omni iure eiusdem hereditatis et ipsius qualibet iudicacione (s) per iudicis sentenciam dictus reus decernatur et pronuncietur cecidisse. Si autem questio fuerit personalis, puta pro debitis vel pro quibuslibet rebus obligatis, (et) primo, secundo, tercio termino citatus contempserit vel neglexerit in termino sibi assignato parere, decernimus, quod concreditor quarumlibet rerum obligatarum post tercium terminum per sentenciam iudicis distrahendi et alienandi auctoritate iudicis plenam habeat facultatem, ita tamen, quod || si res obligate, [p. 22] distracte et alienate auctoritate premissa, minoris valoris inveniantur et existant tempore alienacionis, quam fuerit pecunia credita, et ipse creditor pro summa pecunie per ipsum credita,
simpliciter et sine aliqua condicione, tanquam pro dicta summa pecunie, recepit sufficientes, sibi et non alii idem creditor de sui negligencia debebit imputare. Sed si condicionem creditor conposuerit circa res obligatas maioris vel minoris quantitatis, si pro minori pecunia res obligatas alienaverit, debitor per iudicem decernatur credite pecunie [s. 1 62] [s. 8] summam adimplere; si vero pro maiori summa pecunie res alienaverit obligatas, residuum, quidquid fuerit ultra summam creditam, debitori creditor restituere teneatur.
2 Cod. cum.
[pozwany, sąd ziemski, sąd królewski, niestawiennictwo pozwanego w sądzie, skutki niestawiennictwa pozwanego w sądzie, dobra ziemskie, zobowiązanie, zastaw]
[defendant, land court, royal court, defendant's failure to appear in court, consequences of defendant's failure to appear in court, landed property, liability, pledge]
(13) De probacionibus.
Preterea ut calumpniis via precludatur, || statuimus: quod si [p. 23] aliquis alias bone fame in iudicium pro quibuslibet violenciis evocatur, actor teneatur, quod asserit, comprobare; alias reus tantummodo proprio juramento se valeat expurgare. Item si aliqui fuerint eiusdem parochie seu districtus, et de furto quarumlibet rerum aliquis alium in iudicium voluerit evocare, statuimus, quod infra annum tantummodo inculpatum de furto habeat evocandi facultatem; si vero anno elapso questionem eandem voluerit movere, quod tunc asserit, racionabiliter per ydoneos testes teneatur comprobare.
[bezpodstawne oskarżenie, dobra sława, dowód, ciężar dowodu, przysięga, przysięga oczyszczająca, przestępstwo z użyciem przemocy, kradzież, świadek]
[unfounded accusation, reputation/ good fame, evidence, burden of proof, oath, exculpatory oath, violent crime, theft, witness]
(14) De testibus rubrica.
Per experienciam didicimus, quod sentencia excommunicacionis testibus inducendis maliciose plerumque consuevit opponi, ex qua opposicione pullulabat oppressio veritatis. Unde circa eandem excepcionem sic duximus || [p. 24] statuendum, quod cum aliquibus testibus producendis fuerit obiecta excepcio excommunicacionis, producens testes eosdem absque sue cause vulneracione, alios testes, si potest, nominandi et producendi plenam et liberam habeat facultatem; si vero non poterit alios testes nominare vel habere, preterquam eos, quibus obiciatur sentencia excommunicacionis, volumus, quod (is), cuius fuerit sentencia excommunicacionis, debito modo, scilicet cum sufficienti caucione iuratoria vel fideiussoria de parendo vel satisfaciendo, cum omni reverencia requiratur et petatur, quod eisdem testibus excommunicatis ad perhibendum tantummodo testimonium et subveniendum veritati, ne veritas opprimatur, beneficium absolucionis impendat. Quod si excommunicator premisso modo petitus pro testimonio perhibendo, denegaverit beneficium absolucionis, cum huiusmodi postulantes veniam et absolucionem, || [p. 25] quantum ad Deum, censeantur absoluti, volumus et decernimus, quod extunc et absque aliqua cause vulneracione testimonia eorundem testium per iudicem recipiantur et habeant ipsorum testimonia firmitatem.
[dowód, świadek, ekskomunika, prawo świeckie, prawo kanoniczne, sąd ziemski, ustalenie prawdy przez sąd]
[evidence, witness, excommunication, secular law, canon law, land court, determination of truth by the court]
(15) De prescripcionibus r(ubrica).
Cum prescripcio propter segniciem et pigriciam dominorum sit instituta, decernimus et statuimus, quod si aliquis credit et reputat, se habere aliquod ius ad aliquam hereditatem, quam aliquis presencialiter possidet, si infra tres annos et tres menses tempore pacis et concordie sustineat et paciatur, ipsum possessorem possidere eandem hereditatem pacifice et quiete, ita, quod sibi, licet presenti, et cuius presenciam sive sufficiendam de facili possit habere, [s. 163] [s. 9] infra predictum tempus, videlicet trium annorum et trium mensium, non moveat aliquam questionem, extunc ab omni iure et vendicacione eiusdem hereditatis censemus eundem cecidisse. Si autem aliquis || in [p. 26] obligacione teneat aliquam hereditatem, decernimus, quod idem obligans vel ipso obligatore non existente vel deficiente, quilibet ipsius consanguinitate vel affinitate proximior, coram iudice nostro, si ipsius copiam potest habere, vel saltem in parochia eiusdem hereditatis obligate, publice faciat ad minus semel in anno protestacionem, vel in colloquio generali, quod dicta hereditas in tanta pecunia, prout est vel fuerit in facto, sit obligata. Faciendo huiusmodi protestacionem dictus obligans vel proximior ipsius, ut premissum est, infra triginta annos redimendi vel liberandi predictam hereditatem plenam ac liberam habeat facultatem. Quod si non curaverit vel neglexerit per continuos XV annos dictam facere protestacionem, ab omni iure hereditatis sic obligate senciat se cecidisse. Si vero sit mulier maritata, et aliquam hereditatem, quam dicit et credit racione dotis vel quomodolibet ad se pertinere, si infra X annos || non curaverit [p. 27] vel neglexerit pro eadem hereditate questionem intentare, ita, quod infra idem tempus pacis et concordie paciatur possessorem quiete possidere, extunc decernimus, quod eadem mulier ab omni iure eiusdem hereditatis eciam se cognoscat cecidisse. Si autem fuerit vidua, et eodem modo dicat et asserat aliquam hereditatem, quam aliquis possidet, racione dotis vel quolibet alio iure ad se pertinere, et infra sex annos tempore pacis et concordie sustinuerit et passa fuerit eundem possessorem ipsam hereditatem quiete possidere, decernimus, quod extunc ipsi possessori racione prescripcionis in eadem hereditate plenum ius sit acquisitum, et mulier senciat se ab omni iure cecidisse. Volumus et declaramus, quod premisse prescripciones1 tempore pacis et concordie vendicent sibi locum, || tempore autem guerrarum [p. 28] sive discordiarum nullatenus sibi locum debeant vendicare, sed tunc oportebit de salubri remedio eisdem providere iuxta discordiarum et guerrarum qualitatem; sicut et captivis per Tartaros nullam volumus curare (s) prescripcionem.
1 Cod. prescripcionis.
[dawność, terminy dawności, bieg terminu dawności, dobra ziemskie, dobra dziedziczne, dobra zastawione, kobieta zamężna, wdowa, wojna, jasyr, wstrzymanie biegu dawności]
[prescription, time limit for prescription, course of prescription, landed property, hereditary property, mortgaged property, married woman, widow, war, yasir, suspension of the course of prescription]
(16) De sentencia et re iudicata.
Licet pro redimenda pauperum vexacione dudum solucio, dicta wlgariter trecsczne, que consueverat iudici presidenti seu diffinienti aliquam causam applicari, fuerit sublata et extincta, tamen eadem solucio, exquisito colore, sub alio nomine, quod dicitur pamyathne, dinoscitur esse innovata, que videtur transcendere predictam solutionem. Unde circa hoc modum imponere cupientes, decernimus, quod in causis hereditariis vel non hereditariis attamen magnis, || iudex pretextu dicte solutionis pamyathne, [p. 29] [s. 164] [s. 10] ultra quatuor grossos exigere et recipere non presumat, in minoribus vero causis tantummodo duos grossos exigendi habeat facultatem.
[sąd ziemski, sąd królewski, sędzia, opłata sądowa, treszczne, pamiętne, nadużycie władzy, ochrona słabszych społecznie]
[land court, royal court, judge, judicial fee, judicial fee called “treszczne”, judicial “memory”-fee, abuse of power, protection of socially weak]
(17) De sentencia et re iudicata.
Quamvis negocia mortua et finita quasi contra naturam difficile sit retractare, tamen1 reperiuntur nonnulli, qui coloribus exquisitis, mortua et finita negocia molliuntur refricare, videlicet in hoc, quod licet aliqui fratres vel soror cum fratre sint abinvicem in bonis paternis separati et divisi, tamen, si contingat, quod aliquis eorundem fratrum in questione hereditaria accipiat contra se sentenciam diffinitivam, postmodum alter ipsorum accedens ad presenciam iudicis allegat se contemptum, et ad eandem questionem tanquam illum, cuius || intererat, non vocatum, postulans ex hoc [p. 30] debere eandem sentenciam retractari, et sic huiusmodi sentencia per talem peticionem consuevit retractari. Unde nos volentes, quod in huiusmodi litibus certus finis habeatur, statuimus, quod ubi fratres vel soror cum fratre fuerint abinvicem in bonis paternis divisi et separati, si contingerit, unum ipsorum in hereditaria questione contra se diffinitivam sentenciam reportare, alteri eorum postmodum penitus interdicta sit potestas infirmandi seu arguendi sentenciam eandem; sed pro parte hereditatis duntaxat, ipsum contingente, movendi questionem plenam habeat facultatem. Si vero huiusmodi fratres vel frater cum sorore non fuerint in bonis paternis abinvicem divisi et separati, si sint quoad annos legitime etatis et habentes plenam discrecionem, volumus, quod || in hereditate, pro qua questio agitatur [p. 31] vel ventilari speratur, per ministerialem, ut in alia constitucione docetur. trinum citacionis edictum publice proponatur, citando, quod, si sit aliquis, qui habeat vel possit habere aliquod ius in dicta hereditate vel ad hereditatem, aut sua quomodolibet intersit, die protunc assignata veniat et compareat, ius suum ostensurus et defensurus; alias si post talem citacionem, eo, cuius intererat, non comparante, diffinitiva sentencia super eadem hereditate proferatur, cuilibet postmodum venienti et volenti eandem sentenciam arguere et refricare seu innovare, sit interdicta potestas, sed ipsam sentenciam decernimus perpetuum habere vigorem.
1 Cod. tantum.
[sąd ziemski, sąd królewski, powaga rzeczy osądzonej, spadek, sprawa spadkowa, rodzeństwo, wznowienie postępowania, orzeczenie sądowe, stabilność orzeczeń sądowych, lata sprawne]
[land court, royal court, res judicata, inheritance, succession case, siblings, resumption of proceedings, court decisions, stability of court decisions, age of majority]
(18) De hiis, qui ab intestato succedunt.
Abusiva consuetudine noscitur esse observatum, quod cum aliqui kmethones de hac vita absque prole decedunt, ipsorum omnia bona mobilia et immobilia nomine pusczine eorundem consueverunt occupari. || Unde [p. 32] nos eandem abusivam consuetudinem reprobantes, statuimus, quod de bonis [s. 165] [s. 11] eorundem decedendum, si tamen (s) reperiatur in eisdem, calix pro marca cum dimidia dandus ecclesie parochiali comparetur, reliqua vero bona ad proximiores consanguineos vel affines, cessante quolibet impedimento, devolvantur.
[prawo spadkowe, wieś, kmieć, pan wsi, puścizna, reforma prawa zwyczajowego, prawo zwyczajowe]
[inheritance law, village, peasant, lord of the village, property of a deceased peasant with no offspring, customary law, customary law reform]
(19) Rubrica de homicidio.
Licet antiquitus fuerit observatum, quod kmetho alium kmethonem occidendo, solutis tribus marcis grossorum, a pena homicidii liberabatur tamen quia huiusmodi pena non sufficiebat ad debitam cohercionem, unde nos statuimus, quod kmetho occidens kmethonem, pro pena homicidii castellanie, in qua homicidium commissum fuerit, vel ei, cui ius persuaserit, IV marcas, consanguineis vero sive amicis proximioribus, sex marcas decernimus persolvendas. Qui homicida si non fuerit || in solvendo, [p. 33] captus pena capitali puniatur.
[zabójstwo, kmieć, prawo zwyczajowe, prawo karne, główszczyzna, kara śmierci, ścięcie, reforma prawa zwyczajowego]
[murder, peasant, customary law, criminal law, wergild, death penalty, beheading, customary law reform]
(20) De homicidio rubrica.
Item si plures, puta tres vel quatuor, de homicidio alicuius accusentur, licet antiquitus per iuramentum accusatoris omnes pena homicidii puniebantur, nos tamen huiusmodi iuramentum restringentes, statuimus, quod unus tantummodo per iuramentum actoris de homicidio condempnetur et puniatur; consortes vero eiusdem accusati per probos et ydoneos testes de homicidio et vulneribus se teneantur expurgare, alias deficientes in expurgacione puniantur.
[zabójstwo, oskarżenie o morderstwo, współsprawstwo, przysięga, przysięga oskarżyciela, prawo zwyczajowe, prawo karne, świadek, przysięga oczyszczająca, reforma prawa zwyczajowego]
[murder, murder charge, co-perpetration, oath, accuser's oath, customary law, criminal law, witness, exculpatory oath, customary law reform]
(21) De homicidio.
Item quacunque morte casuali et inopinata contingat aliquem de hac luce migrare, puta de arbore cadendo vel in aqua submergendo aut alio quovis modo, statuimus, quod pro tali homine sic decedente, nulla questio penitus moveatur. Item dum ignoratur, quis commisit homicidium, decernimus, quod castellania de hoc non moveat aliquam || questionem, sed [p. 34] consanguinei et proximiores culpabilem inquirentes, causam, dum poterint, prosequantur iuxta iuris formam. Ut violenta audacia refrenetur, statuimus, quod dum miles parem sibi militem occiderit, pro capite XL, pro mutilacione vero cuiuslibet membri XXX et pro simplici vulnere XV marcas solvere teneatur.
[prawo karne, prawo zwyczajowe, reforma prawa zwyczajowego, śmierć, śmierć przygodna, wypadek, utonięcie, przygniecenie przez drzewo, odpowiedzialność, odpowiedzialność obiektywna, związek przyczynowy, morderstwo, zranienie, kasztelania, skarga krewnego, główszczyzna, nawiązka]
[criminal law, customary law, customary law reform, death, accidental death, accident, drowning, being crushed by a tree, liability, objective liability, causation, murder, injury, castellany, victim's relative's complaint, weregild, amount of wergild, compensation damages]
(22) De raptoribus.
Sunt nonnulli, qui per indiscrecionem victum longi temporis brevi hora consumentes, assumunt sibi extra propria occasionem divagandi, et taliter divagantes aliena rapere non formidant. Ut igitur tales a qualibet occasione divagandi saltem formidine pene retrahantur, statuimus, quod taliter divagantes et rapinas committentes quibuslibet eorum bonis, que [s. 166] [s. 12] habent,
ipso facto sint privati; et si contingerit huiusmodi fugitivos [p. 35] et divagantes nostre gracie reconciliari, volumus nichilominus, quod inter suos pares ut infames habeantur.
[prawo karne, , rabunek, kradzież, konfiskata, niesława, łaska królewska]
[criminal law, brigandry, robbery, theft, confiscation, infamy, royal grace, pardon]
(23) De excessibus officialium.
Consuetudine iniquissima ministerialium observatum extitit, quod, dum ad aliquem in via occisum vocabantur, ipsum vestibus, in quibus fuerat occisus, iure ipsorum, quod ipsi nominant krwawe, expoliabant. Unde cum afflictis non sit addenda affliccio, eisdem ministerialibus prohibemus1 de cetero quoslibet occisos spoliare seu exuere, sed tantummodo unico grosso contententur, quem decernimus eis dandum pro labore per eum, qui ad aliquem occisum procuraverit eos evocari, donec de eodem homicidio questio totaliter fuerit diffinita.
1 Cod. prohibent.
[prawo karne, prawo zwyczajowe, reforma prawa zwyczajowego, urzędnicy sądowi, sąd ziemski, nadużycie władzy, zabójstwo, zabójstwo na drodze, “krwawe”]
[criminal law, customary law, reform of customary law, land court, court officials, abuse of power, murder, homicide on the road, prerogative of a court official called "krwawe" ( “bloody)]
(24) De iniuriis et dampno dato rubrica.
Ut quilibet alium indempnem vigilet conservare. Si aliquis alterius semina iumentis vel quibuslibet peccoribus maioribus depascat, [p. 36] statuimus, quod pro quolibet iumento vel peccore unam quartam denariorum passo dampnum is, cuius fuerint iumenta vel peccora, solvere teneatur. Ad evitandum autem quamlibet altercacionem2 decernimus, quod ad proximiorem castellanie curiam, sive fuerit regalis, sive cuiuscunque iudicis, eadem iumenta passus dampnum depellendi habeat facultatem, ita tamen, quod sub testimonio vicinorum, si in propria domo passi dampnum invenirentur, sive peccoribus per noctem servatis, in crastino ad proximiorem curiam castellanie depellere teneatur iumenta vel peccora predicta.
2 Cod. alteracionem.
[szkoda, odszkodowanie, bydło, zwierzę juczne, wypas na cudzym polu, kasztelania, samopomoc]
[damage, compensation, cattle, pack animal, grazing in someone else's field, castellany, self-help]
(25) De constitucionibus.
Cum omnes constituciones et statuta legem || imponant rebus et [p. 37] negociis futuris et non preteritis, volumus, ut omnes nostre constituciones, edite nunc in colloquio generali in Wyszlycia, non respiciant preterita, sed tantummodo presencia et futura. Unde si quis citat ad iudicium aliquem pro hereditate in pecunia obligata, et ipsum ad iudicium evocat, extunc si reus in termino peremptorio non parebit, actor lucrabitur nominatam hereditatem, pecunia reo nichilominus restituta.
[prawo stanowione, prawo królewskie, czas, zasada nieretroakcji, Wiślica, zjazd w Wiślicy, sąd ziemski, dobra ziemskie, zastaw, pozwany, niestawiennictwo pozwanego w sądzie]
[statutory law, royal law, time, non-retroactivity principle, Wiślica, Wiślica assembly, land court, landed property, pledge, defendant, defendant's failure to appear in the court]
(26) De constitucionibus.
Crebra altercacione3 inter nostros subditos super limitibus in hereditatibus ipsorum distinguendis graves questiones suscitantur, ex quibus expense [s. 167] [s. 13] augentur et labori nimio interdum supponuntur discordantes. Et quia alvei fluviorum, ut plurimum, inter hereditates profluunt atque habentur, [p. 38] unde si que ville aut hereditates invicem conveniunt, aliquo flumine vel rivulo mediante, ita, quod quelibet hereditas suam rippam teneat illius fluminis ad ipsam protensam, quod si idem fluvius, obmisso primevo alveo, diverterit suum meatum sive defluxum per alia loca, non ministerio hominis, sed virtute propria, tunc primus alveus, ubi antea fuit decursus aque, pro veris limitibus est reputandus, et ibidem in lacu illo de utraque villa homines inhabitantes faciant licite suas piscaturas. Secus autem dicimus, si fluxus fluminis a proprio meatu per reparacionem hominis retrahatur, tunc etenim decursus fluminis pro terminis semper est habendus.
3 Cod. alteracione.
[prawo rzeczowe, dobra ziemskie, granica, rozgraniczenie, rzeka, zmiana nurtu rzeki]
[property law, landed property, boundary, demarcation, river, river diversion]
(27) De constitucionibus.
Ius militare. Quidam ex nostris nobilibus cum in castris contra hostes positi fue||rint, abiecto omni rubore, cum minima strenuitate communi- [p. 39] cantes, sub nullius vexillo de nostro exercitu se locare consueverunt, ad hunc finem, ut machinarum, propugnaculorum, aut ipsius exercitus custodiam evitent et defensionem, quam ceteri fratres ipsorum, sub certis vexillis locati, secundum ordinem inter ipsos positum, facere consueverunt. Et quia turpis est pars, que suo non congruit universo, statuimus, ut quilibet miles aut simplex sub certo vexillo erecto cum sua stacione conquiescat, ut ingruente necessitate belli et dimicacionis cum hostibus, sciat capere locum certum pro sui vexilli defensione, aliter volumus, quod, si tales amplius in nostro exercitu fuerint inventi, per subcamerarium, sub quo degunt, cap-|| [p. 40] tivus vel captivi nobis debebunt presentari, equi vero eorum eidem subcamerario pro ipsa culpa applicentur.
[prawo wojskowe, siły zbrojne, rycerstwo, obóz wojskowy, chorągiew, podkomorzy, konń, konfiskata konia]
[military law, armed forces, knights, military camp, banner, chamberlain, horse, confiscation of horse]
(28) De constitucionibus.
Quia victus victori tenetur satisfacere de eviccione, et de iudicio prius non recedere, nisi satisdet, in quo est condempnatus: quidam inopia vel rebellione ducti, recedunt de iudicio condempnati, pro debito nullam satisfaccionem adversario impendentes, propter quod volumus, ut tales inobedientes de malicia ipsorum commodum non reportent; postquam victi fuerint in iudicio, ad manus suorum adversariorum ligati tradantur, et si in captivitate manentes effugerint, a potestate ipsorum sint liberi et soluti ipso facto et omni debito, quo tenentur, preter debitum furti, quod semper dampnati solvere tenebuntur. [p. 41]
[pozwany, powód, dłużnik, wierzyciel, wyrok, wykonanie wyroku, samowolne opuszczenie sądu przez dłużnika, wydanie dłużnika w ręce wierzyciela, niewola dłużnika, skutki ucieczki z niewoli u wierzyciela, kradzież]
[defendant, plaintiff, debtor, creditor, judgment, enforcement of a judgment, arbitrary leave of court by the debtor, surrender of the debtor to creditor, captivity of the debtor, effect of escape of the debtor from captivity, theft]
(29) De consuetudine.
Ut in rapinis aut in pignoracionibus nostrorum pauperum aliquis modus observetur. Consueverunt avari iudices et eorum officiales, ut postquam pro penis in iudicio lapsis, aliquos pauperes aut nobiles inpignorant, statim [s. 168] [s. 14] spolia dividunt, nullam graciam cum inpignorato facientes. Ad succidendam itaque hanc consuetudinem perniciosam, et eam amplius servare nolentes et prohibentes, statuimus, ut si quis iudex, palatinus, castellanus aut ipsorum officiales vel maleficiorum iudex, qui opprawcza dicitur, aut alius quicunque pro penis iudicialibus, per eos latis, aut aliis excessibus aliquem nostrum terrigenam divitem vel pauperem, nobilem vel simplicem, inpignoraverint vel iusserint inpignorare, pignora in equis, pecudibus aut [p. 42] in aliis substanciis sic recepta non distrahendo vel dividendo, si fuerit in estivo tempore, duabus septimanis integris, si autem yemali, octo diebus illibata debent per recipientem conservari, sive iuste pignorati fuerint vel indebite rapina per eos commissa extimetur. Et si interim per illum vel illos, quorum sunt pignora, pro commissis penis non fuerit illis, qui inpignoraverunt, satisfactum, vel suam innocenciam non ostenderint, extunc licitum sit pignorantibus illa distrahere et dividere pro libera ipsorum voluntate. Quod si tales iudices aut alii superius nominati, eorum avaricie non parcentes, infra predicta tempora inter se diviserint aut dissipaverint vel eciam alienaverint unum animal de predictis, dampnum passo iuxta valorem animalis deperditi, quod suo sacramento (probaverit), cum pena pentnazece [p. 43] tenebuntur resarcire. Hoc statutum salubre propter nostrorum procuratorum rapinam enormem, quam sepius committunt, ad ipsos et ad vices eorum gerentes extendimus sive prorogamus.
[sąd ziemski, sędzia, urzędnik sądowy, oprawca, justycjariusz, zajęcie nieruchomości, nadużycie władzy, ochrona słabszych społecznie, odszkodowanie, kara “piętnaście”]
[land court, judge, court official, prosecutor, seizure of property, abuse of power, protection of socially weak, compensation, fine ‘fifteen’]
(30) De procuracione.
Ut dominarum habitacio propter fragilitatem sexus a cetibus virorum omnino sit distincta, et ne in causas vocate1 premant se in turmis masculorum, sanxit nostra auctoritas de presenti, ut si qua domina sive virgo citans aut citata venerit ad terminum sibi prefixum, iudex presidens iudicio officialem suum cum eius adversario in hospicium ad illius domum mittere2 tenetur, coram quibus accionem sive defensionem sue cause advocato vel suo procuratori, cui placebit, in totum delegabit. || [p. 44]
1 Cod, vocare.
2 Cod. mitti.
[sąd ziemski, sąd królewski, proces, kobieta, , obrońca, pełnomocnik procesowy]
[land court, royal court, litigation, woman, attorney, trial counsel]
(31) De foro competenti.
Cum actor forum rei undique sequi debeat, volumus, ut si quis in iudicio iuris Tewthunici contra reum suam accionem dirigit aut proponit, reus accionem vel actorem ibidem super alia
questione simili vel in equali reconvenire non poterit, sed suam litem aut causam coram iudice competenti, cum voluerit, agitabit.
[sąd ziemski, właściwość sądu, prawo polskie, prawo niemieckie, powód, pozwany, powództwo wzajemne]
[land court, proper jurisdiction, Polish law, German law, plaintiff, defendant, counterclaim]
[s. 169] [s. 15](32) De foro competenti.
Ex lege imperiali clara luce nobis constat, quomodo incendiarii et exustores voluntarii domorum, horreorum aut quorumvis bonorum, morte crudeli et inpiissima puniantur. Quibus eciam inventis, si ad ecclesiam fugiant, patrocinium nullum ex hoc debeant obtinere propter dampnati criminis sevitatem. Consueverunt tales omnes, ut1 manus effugiant iusticie, ipsos punire volencium, ut plurimum in civitatibus vel villis Teutunicalibus [p. 45] permanere, ut accionem propositam contra eos eludant vel claudant per iuris Theutunici defensionem. Et sic sepius talium maleficorum2 crimina remanent impunita. Unde de nostrorum baronum basso consilio statuimus, ut accusati de crimine incendii sive exustionis, eciam inventi in civitatibus aut villis Theutunicalibus, extra forum ipsorum trahantur3 et in iure Polonico tantum coram iudice competenti tenebuntur respondere, sentenciari et puniri pena digna debebunt, iuxta exigenciam criminis et eius probacionem.
1 Cod. ne.
2 Cod. maleficiorum.
3 Cod. trahentur.
[prawo karne, prawo rzymskie, prawo cesarskie, prawo polskie, prawo niemieckie, podpalenie, azyl, prawo azylu, właściwość sądu]
[criminal law, Roman law, imperial law, Polish law, German law, arson, asylum, right of asylum, proper jurisdiction]
(33) De foro competenti.
Re vera non solum a malo sed ab omni specie mali, quemlibet viventem sub lege necessarium est abstinere, per quam refrenatur malorum audacia, ut iustorum innocencia tuta consistat. Sane quidam ad fetiditatem corpus suum, ut plurimum, protrahentes et lascivam vitam gerentes, [p. 46] deum non timentes, nec temporalem penam formidantes, virgines stuprant, mulieres polluunt violenter, et4 quando impetuntur ab eis auretenti vel irretiti, vel in recenti, iure Theutunico volunt se tueri, ut facilius eludant commissi criminis accionem. Visum extitit nostris nobilibus in c o l l o q u i o generali, quod et nos decernimus perpetuo observandum, ut tales oppressores virginum aut mulierum, si proclamaverunt in recenti, iure Polonico coram iudice competenti teneantur respondere et puniri iuxta commissi criminis qualitatem.
4 Cod. ut.
[prawo karne, prawo polskie, prawo niemieckie, właściwość sądu, zgwałcenie, zgwałcenie panny, zgwałcenie niewiasty, uchylanie się przed osądzeniem]
[criminal law, Polish law, German law, jurisdiction, rape, rape of a virgin, rape of a married woman, evasion of trial]
(34) De probacionibus.
Finem litibus imponere cupientes, statuimus, ut si aliquis civis aut creditor pannos aut alias merces alicui terrigene ad prestanciam dederit, aut mutuo concesserit, preter litteram obligacionis, in qua constaret de debito, civis agens pro debito suo probabit per testes talem contractum initum || [p. 47] secum et probans iudicialiter obtinebit. Alias (si) reus erit negans debitum, per proprium iuramentum prestitum ab impeticione agentis absolvetur.
[prawo dowodowe, dowód, dokument, skrypt dłużny, świadek, dowód ze świadków, przysięga]
[law of evidence, evidence, document, debenture, witness, witness evidence, oath]
(35) De privilegiis.
Cum secundum patrum sanctorum decreta lex decernat illos amittere privilegii auctoritatem, qui non utuntur1 in eo concessa sibi potestate: plures sunt nostri milites ius Theutunicum habentes in multis ipsorum villis ex nostra aut nostrorum predecessorum gracia eis facta, et tamen iure Theutunico obmisso, tamen secundum ius Polonicum se regunt in quibusdam: statuimus, quod si in aliqua villa abusi sunt iure Theutunico, amplius per ius Theutunicum contra agentes non poterint se defensare. Propter quod volumus, quod, ubi crimen est commissum, illo iure, quo illa villa tunc usa fuit, debebit iudicari sive terminari.
1 Cod. utitur.
[prawo kanoniczne, przywilej, wygaśnięcie przywileju, prawo polskie, prawo niemieckie, instrumentalizacja prawa, unikanie wymiaru sprawiedliwości]
[canon law, legal privilege, cessation of a privilege, Polish law, German law, misuse of law, evasion of justice]
[s. 170] [s. 16](36) De excepcionibus.
Cum ex separacione subditorum bona dominorum sepius deserantur, nulla causa legittima ad hoc persuadente, visum fuit nostris baronibus [p. 48] huic periculo non segniter obviare. Propter quod nostra voluntate est institutum, ut non plures kmethones aut incole de una villa insimul possint ad aliam villam recedere, nisi unus vel duo, preter domini illius, in qua degunt, voluntatem. nisi in casibus hiis exceptis: ut si dominus ville opprimat filiam aut uxorem sui kmethonis, aut pro excessu sive culpa heredis ibidem villani in bonis ipsorum depredentur, vel in sentencia excommunicacionis per annum durent sui domini ex delicto. In talibus casibus non tantum tres vel quatuor eiusdem ville incole abire possint, sed omnes inhabitantes ibidem recedant, quo placebit.
[wieś, kmieć, poddaństwo, prawo wychodu, gwałt, gwałt na córce kmiecia, gwałt na żonie kmiecia, dług, egzekucja długu pana z majątku kmiecia, ekskomunika, eksomunika chłopów za czyn ich pana]
[village, peasant, serfdom, right to leave the lord and resettle, rape, rape of a peasant's daughter, rape of a peasant’s wife, debt, enforcement of the lord's debt from the peasant's estate, excommunication, excommunication of peasants for an act of their lord]
(37) De excepcionibus.
Similiter infantibus ad duodecim annos educatis, si tempore infancie per quemvispiam iniuria fuerit illata aut patri ipsorum tunc mortuo2, possunt illatam violenciam (agitare), pro qua agere non valebant propter defectum etatis, contra ipsos impedientes3 seu imminentes4, excepcio [p. 49] prescripcionis opponi non poterit, nisi tunc legitima etate in eis completa, infra tempus
debitum agere negligerent pro iniuriis olim eis illatis, tunc obstabit eis excepcio prescripcionis propter negligenciam allegatam.
2 Cod. mortui.
3 Cod. impedientis.
4 Cod. imminentis.
[sąd ziemski, sąd królewski, małoletni, lata sprawne, szkoda, naprawienie szkody, dawność]
[land court, royal court, minor, age of majority, injury, compensation for injury, prescription]
(38) De probationibus.
Nobilitatis stirpes ex progenitoribus earum originem semper ducunt, quarum progressum nati de genologia approbare eorum fideli testimonio consueverunt. Si quis itaque dicat se nobilem aut illustrem et ceteris nobilibus hoc negantibus asserat se parem, ad probandum5 sue genologie no- [s. 171] [s. 17] bilitatem tenetur inducere sex nobiles viros, de sua stirpe genitos, qui iurati dicant, quod ipse frater sit eorum et de domo ac stirpe ipsorum paterna procreatus.
5 Cod. probam dum.
[szlachectwo, dowód, dowodzenie szlachectwa, świadek, przysięga, genealogia]
[nobility, proof, proof of noble origin, witness, oath, genealogy]
(39) De prescripcione1.
Cum omnis dissensionis et discordie sit mater communio, in qua eciam || fratres aut germani existentes, ad rancores seu lites non [p. 50] modicas sepius provocantur, ad quas evitandas homines ipsi (ne) in periculum incidant vite utriusque, consueverunt, ut plurimum, homines vivere et stare in propriis domibus separatim de parte bonorum sive hereditatum, que ipsos contingit, habita divisione invicem ipsorum amicis mediantibus, licet ad principem noticia ipsius (non sit) deducta; sed quia sepe contingit2, quod ex aliquorum vita activa et bona procuracione negligentes et in racione dissoluti, domos proprias ac bona hereditaria informare non curantes, domos informatas et hereditates ad utilitatem deductas, iure pro se vendicant obtinere, fratres aut amicos ipsorum ad iudicia protrahentes, et sic quilibet paterfamilias tactus hoc timore, a reparacione bonorum se subtrahit et domorum ereccione: propter quod, ut a torpore et pigricia tales retrahamus et excitemus, et [p. 51] bene laborantes et procurantes aliquod commodum inde reportent, statuimus nostra auctoritate, ut quicunque fratres vel amici, consanguinei vel remoti, sexus utriusque abinvicem separati fuerint vel divisi, et in hac separacione seu divisione steterint per triennium et tres menses in taciturnitate, ad iudicium non provocantes, nisi causa legitima allegetur, propter quam sibi non obviet prescripcio, a repeticione seu vendicacione partis hereditatis fratris sui vel amici per prescripcionem obiectam legitime excludentur.
1 Cod. proscripcione.
2 Cod. contigit.
[niedział rodzinny, niedział braterski, brat, prawo spadkowe, prawo rzeczowe, likwidacja niedziału, dawność, dawność trzech lat i trzech miesięcy]
[family joint ownership, fraternal joint ownership, brother, succession law, property law, division of a joint ownership, prescription, prescription of three years and three months]
(40) De prescripcione3.
Cum furta et latrocinia propter sevitatem4 criminis et infliccionem seu formidacionem pene pro delicto commisso opponende, per maleficos interdum plurimum occultantur, ita, quod noticia criminis in brevi non potest propalari, et sic quandoque furta remanent impunita, unde5 cum contra eos accio proponitur, || per exceptionem prescripcionis annualis volunt se [p. 52] tueri: in detestacionem itaque criminis decernimus, ut si quis de furto aut latrocinio in iudicio accusatur, si est manens secum in una villa aut in parochia una audit secum divina de domiciliis ipsorum, tunc obiectus annualis prescripcionis procedit et habet locum contra agentem de furto; si6 [s. 172] [s. 18] autem abinvicem actor et reus sunt distantes, non alia prescripcio excepcionis agentem pro furto repellit, nisi tantum triennalis1, et inputent sue pigricie omnes desides et lenti, qui in sui dampni recuperacione minime curaverunt vigilare.
3 Cod. proscripcione.
4 Cod. levitatem.
5 Cod. ut.
6 Cod. sin.
1 Cod. trieunis.
[prawo karne, kradzież, łotrostwo, dawność, przedawnienie, termin przedawnienia karalności]
[criminal law, theft, brigandry, prescription, statute of limitations on criminal offences]
(41) De prescripcionibus2.
Si cuiuscunque pueri inpuberes ante legittimam etatem ad iudicia trahuntur super hereditaria questione et ob defectum etatis cum actore litem contestari nequeunt, propter quod ex interlocucione iudicis litiscontestacio3 eadem usque ad etatem debitam illorum puerorum prorogatur, [p. 53] et dilacione pendente aliquod (s) anni effluere consueverunt, quibuslibet4 tunc pueris legittimam etatem attingentibus, si questio eadem ipsis innovatur, excepcionem prescripcionis idem pueri agentibus de se illorum annorum, quibus induciati fuerant, opponere non valebunt, sed tantum utentur illorum dierum prescripcione, si qua sit apud ipsos vel eorum progenitores, antequam fuissent primo ad iudicium super eadem causa evocati.
2 Cod proscripcionibus.
3 Cod. liciscon cum.
4 Cod. quamlibet.
[sąd ziemski, sąd królewski, dziecko, lata sprawne, zdolność do działania przed sądem, dawność, proces, odroczenie procesu]
[land court of the county/of the land, royal court, child, age of majority, capacity to litigate, prescription, trial, deferral of the trial]
(42) De prescripcionibus5.
Cum realis distinccio personarum habeatur, inter quas quedam persone libere, ut virorum, aliarum autem, ut mulierum, minus libere agere possint in iudicio super rebus et hereditatibus ipsis debitis sive obligatis; propter quod statuimus, ut viris et masculis prescripcio triennalis tantum [p. 54] currat, viduis vero sex anni propter fragilitatem sexus in prescripcione opponantur, mulieri autem maritate, cum non habeat sui ipsius liberam potestatem propter maritum, decem anni currant in prescripcione.
5 Cod. proscripcionibus.
[dawność, sąd ziemski, sąd królewski, kobieta, mężczyzna, kobieta zamężna, dawność trzech lat, dawność sześciu lat, dawność dziesięciu lat]
[prescription, land court of the county/, royal court, woman, man, married woman, prescription of three years, prescription of six years, prescription of ten years]
(43) De prescripcionibus6.
Ut calumpniis malorum hominum omnis via precludatur. Consueverunt etenim quidam multum litigiosi calumpniose viros innocentes de crimine homicidii commissi ante multos annos querulose accusare, cuius probacio vel purgacio propter vetustatem facti facilis haberi7 non potest, unde statuimus, ut si quis de crimine homicidii wlt agere aut accusare, cupiens penam capitis sibi vendicare et opponere, antequam tres anni elabantur a die criminis commissi, hoc in iudicium deducat; alias tribus annis elapsis petenti et agenti pro capite obstabit excepcio prescripcionis obiectus. [p. 55]
6 Cod. proscripcionibus.
7 Cod. habere.
[pomówienie, pieniactwo, zabójstwo, oskarżenie o zabójstwo, dawność, dawność trzech lat]
[slander, barratry, murder, accusation of murder, prescription, prescription of three years]
[s. 173] [s. 19](44) De iureiurando.
Ut viri famosi et iuste iurantes aliqua speciali prerogativa apud nos inter ceteros nostros fideles consolentur, statuimus de nostrorum baronum voluntate, ut si quis miles aut alius vir nobilis, cui alia (s) questio furti nunquam in iudicio mota fuit, de crimine furti aut latrocinii accusetur1, phas sibi sit, propter bonam presumpcionem habitam de ipso apud vicinos, per proprii iuramenti protestacionem a tali accusacione se purgare.
1 Cod. accusentur.
[szlachcic, rycerz, dobra sława, prawo karne, kradzież, łotrostwo, oskarżenie, przysięga, przysięga oczyszczająca]
[nobleman, knight, good fame, criminal law, theft, brigandry, accusation, oath, exculpatory oath]
(45) De sentencia et re iudicata.
Cum in causarum processibus apud iustos iudices nichil habeat vendicare odium vel favor usurpare, timor prevalere aut premium iusticiam evertere, sed gestent stateram in manibus equo libramine lances apprehendentes, ut in concipiendis et ferendis sentenciis solum Deum habentes pre oculis, ne velut fame sue prodigi et persecutores ipsorum honoris contra [p. 56] eorum conscientiam et iusticiam per gratiam aut per sortes quidquam faciant partis in gravamen2: propter quod statuimus, ut si aliquis deinceps iudex ordinarius vel delegatus Dei timore postposito, inique3 sentenciaverit contra aliquem clientulum, alteri parti ipsum condempnando super hereditate aut alia re certa in iudicium deducta, et propter hoc pars dampnata ad superiorem appellat; et quia moris est in iudicio Polonicali, quod iudex a quo, cuius sentencia per partem impugnatur, non prius vult nec tenetur suam sententiam defensare, nisi prius per partem tres marce aut pelles mardurine4 sibi assignentur, ut parilitas in penis habeatur, si idem iudex vincatur per partem condempnatam, eidem pelles aut tres marcas receptas cum pena
pentnazece suffusus rubore, suo adversario restituat, qui ad superiorem in falsa pronuntiatione evocavit.
2 Cod. gravamine.
3 Cod. utique.
4 Cod. merdurine.
[sąd ziemski, sędziowie, wyrokowanie, sprawiedliwe wyrokowanie, ochrona słabszych społecznie, nagana sędziego, kocz, kara “piętnaście”]
[land court, judges, sentencing, equitable sentencing, protection of socially weak, “reprimand” of the judge (lat. motio iudicis), bail, fine “fifteen”]
(46) De lusoribus taxillorum et de filio familias (in) paterna potestate constitu(to). [p. 57] Ut noxius ludus taxillorum abiciatur, per quem sepius iusti patres propter filiorum excessum de bonis pelluntur et deducuntur absque demeritis ipsorum ad nimiam paupertatem, statuimus: ut si alicuius filius, utroque parente sanis existentibus, deluserit alicuius pecunie quantitatem, predicti ludentis parentes non tenebuntur ipsi victori pro ipsorum filio ad alicuius pecunie deluse satisfaccionem. Idem dicimus de ludeis, si mutuarent pecuniam tali filio, extantibus parentibus adhuc sanis, concessio facta non valeat, nec ad satisfaccionem aliquam ludeis dicti parentes compellentur. [s. 174] [s. 20] Sic eciam dicimus de omni contractu inito cum filio familias, quod non valet, cum sit in paterna potestate constitutus, propter quod non habet alicuius dominium rei vel aliquam possessionis tradicionem.
[prawo zwyczajowe, reforma prawa zwyczajowego, prawo królewskie, hazard, gra w kości, syn, ojciec, dług z hazardu, odpowiedzialność rodziców za długi syna, prawo rzymskie, władza ojcowska]
[customary law, customary law reform, royal law, gambling, game of dice, son, father, gambling debt, parental liability for son's debts, Roman law, paternal authority]
(47) De lusoribus taxillorum.
Ad procludendam lusoribus taxillorum malicie subtilitatem, qui consueverunt inebriatos aut ad provocacionem ire deductos, novercante [p. 58] ipsis taxillorum ludi fortuna, super prestanciam seu credenciam de pecuniis, equis et quandoque de hereditatibus cribrare, exspoliare et dampnose ammonere; qui sic delusi et ad inopiam deducti, ut plurimum ad vicia deteriora labuntur, propter que ulcio iudicialis iuxta ipsorum demerita a nobis consuevit in talibus exerceri; ad hoc malum vitandum et quod nostri nobiles, rebus habundantes, strenuitati1 dediti, pro defensione regni forcius invigilent, decernimus, ut deinceps nullus terrigena noster, civis, alienigena, cuiuscunque status aut condicionis existat, in nostro regno ludat taxillos ad prestanciam, sed tantummodo pecunia pro parata. Quod si quispiam contra hoc statutum venerit temerarie, ipso iure non valeat eviccio, nec ad aliquam solucionem seu ad satisfaccionem victus victori tenebitur, nec fide-[p. 59] iussor datus ipsi vincenti poterit de debito amoneri. Si quis vero spernens hoc statutum, pro pecunia sic evicta acriter monuerit suum debitorem cum (verbis) turpibus vel eius fideiussorem, quocienscunque maledixerit vel improperaverit pro debito prelibato, tociens illi pro sua verecundia penam, pentnazece que dicitur, solvat; et nostro iudicio nichilominus aliam similem penam pro inobediencia assignabit.
1 Cod. strenuitate.
[prawo zwyczajowe, reforma prawa zwyczajowego, prawo królewskie, zwalczanie szkodliwych zjawisk społecznych, gra w kości, hazard, gra na kredyt, zakaz gry w kości na kredyt, długi z hazardu, kara “piętnaście”]
[customary law, customary law reform, royal law, eradication of social harm, game of dice, gambling, gambling on credit, banning game of dice on credit, gambling debts, fine “fifteen”]
(48) De raptoribus.
Expedit rei publice, ut subditi in quiete vivant et quod nulli noceant et in virtutibus convalescant: quidam preterientes ista, veluti legis transgressores, quod cum per terras proprias pergunt ad expedicionem, quasi hostes se moventes infinita bona (s) dampna pauperibus eciam plura quam hostibus errogare non obmittunt, per que terre nostre maxime devastantur. Volentes itaque huic periculo de remedio oportuno providere, sta- [p. 60] tuimus, ut quocienscunque ad expedicionem per terras nostras fit progressio, nullus stacionem faciat in villa sed in campo, nec rapinas in equis, pecudibus, pecoribus aut in aliis rebus committat, sed solum pabulum moderate tamen recipiat pro suis equis, et staciones faciant de lignis in silvis, gagiis, aut rubetis incisis et receptis, ut2 ex hoc edificia villarum intacta consistant. Si quis veluti temerarius huius statuti violator contrarium fecerit, domino illius ville aut cui dampnum est illatum, dampna resarciat iuxta suum [s. 175] [s. 21] sacramentum super ablatis prestitum, cum pena, (que) pentnazece dicitur, ad hoc apposita1, et nichilominus alia similis pena in violacione statuti pro nobis cedet.
2 Cod. et.
1 Cod. opposita.
[prawo wojskowe, wojsko, przemarsz wojska, szkody majątkowe, łupienie dóbr, rabunek, miejsce obozowania wojska, odszkodowanie, kara “piętnaście”]
[military law, army, march of the army, property damage, looting of estates, robbery, place of encampment of the army, compensation, fine “fifteen”]
(49) De dote et donacione.
Ex communi usu in regno nostro observatur, quod moriente matre, bonorum || omnium pueri a patre ipsorum tollunt medietatem; prop- [p. 61] ter quod contingit sepe, filios etate iuvenili eos2 in parte amittere bona levata a patre, et amodo propter ingratitudinem factam patri, patrem non succurrere filiis ad inopiam vergentibus, et sic ex tali divisione pars utraque sentit incommodum et reportat: visum extitit nobis et nostre milicie, ut matre moriente, filii non petant bonorum obveniencium ex linea paterna aliquam a patre porcionem, antequam ad secundas nupcias convolabit, nisi tunc, velut fame sue prodigus, bona et hereditates illas communes indebite dissiparet.
2 Cod. eis.
[prawo zwyczajowe, reforma prawa zwyczajowego, posag, darowizna, spadkobranie, matka, ojciec, dziecko, majątek ojca]
[customary law, reform of customary law, dowry, donation, inheritance, mother, father, child, father's estate]
(50) De infamibus et furta committentibus.
Sepius contingit, ut quidam de militali prosapia procedentes, veluti prodigi honoris et fame ipsorum, furta seu latrocinia committentes, sunt profugi nostri regni spontanea voluntate ipsorum; et sic occasionem habentes, plura mala committere non formidant, pro quibus incidunt [p. 62] in iram nostre indignacionis: tandem de commissis furtis et ceteris actibus malis penitencia ducti, amicorum suorum intercessione mediante, nostram clemenciam implorare
consueverunt, et sic nostre gracie de novo restaurantur: volumus, quod licet nostra ira sit dimissa eis et pena, nichilominus pro furtis et dampnis viris iustis illatis tenebuntur iudicialiter respondere et satisfacere iuxta sentencie diffinicionem per iudicem deputatum, non obstante qualibet diuturnitate. Et infamem talem reputamus, neque aliis nobilibus, qui nunquam profugi extiterunt, in fama et in sublimitate honoris poterunt adequari. Similiter illum dicimus infamem, qui occulte insidiando habitatoribus nostri regni, fures et profugos servat et partitur cum eis rapta et male conquisita, tales non possunt dicere se probos, cum inpares probis viris reputentur.
[prawo karne, szlachcic, rycerz, kradzież, łotrowanie, łaska królewska, darowanie kary, odszkodowanie, infamia, poplecznictwo, pomoc przestępcom]
[criminal law, nobleman, knight, theft, brigandry, royal grace, pardon, forgiveness of punishment, compensation, infamy, harbouring a criminal, assisting criminals]
(51) De usura.
Cum in || usurarum voragine sit insaciabilis appetitus, extorsioni [p. 63] pecuniarum terminum non imponens, proinde statuit nostrorum baronum auctoritas, ut ludei, fidei nostre veri inimici, Christianis pecunias ipsorum mutuantes, non plus pro qualibet septimana exigere habent, nisi tantum [s. 176] [s. 22] unam quartam, cum graciarum accione. Et si Iudei, qui per novas decepciones ad litteram1 obligacionis mutuant pecunias, sustinuerunt infra duos annos suum debitorem, pro usura accrescente et pro principali debito ad iudicium non provocantes, extunc ipso facto usuram accrescentem ulterius post duos annos ammittere debent, tantum de principali sorte et de usura iam aucta infra predictum tempus sint contenti, neque per eandem litteram obligacionis poterint obligantem effectualiter amonere, aut obligans2 stare, tenere vel observare ipsis tenetur suam obligacionem vel promissum, || [p. 64]
1 Cod. iusticiam.
2 Cod. obligatis.
[lichwa, Żyd, chrześcijanin, odsetki, odsetki maksymalne, skrypt dłużny, dokument, przywilej kaliski]
[usury, Jews, chrześcijanin, interest, maximum interest, debenture, document, privilege of Kalisz]
(52) De penis.
Quidam de ipsorum audacia multum presumentes, intrantes silvam vel gayum alicuius preter domini voluntatem, quercus excidunt meliores, nullam penam sequi ex hoc pretendentes. Statuimus, ut si quis inciderit quercum in bonis alienis, domino invito, valentem ad axem, aut de minoribus quercubus vel aliis lignaminibus currum repleverint, penam, que dicitur szeszcz grzywyen, illi solvat, in cuius dominio sunt incisa.
[własność, ochrona własności, las, dąb, wyrąb dębów, kara “sześć grzywien”]
[property, protection of property, forest, oak tree, felling of oak trees, fine ‘six marks’]
(53) De penis.
Et licet canonica sanccio depopulaciones agrorum multum odio habeat, tamen temerarios a malo non revocat, nisi addatur torques in colla ipsorum et temporali disciplina impii puniantur. Propter quod statuimus, ut si alicuius militis, prelati, civis aut alterius hominis simplicis familiaris frumenta de nocte kmethonum vel quorumcunque receperint, licitum || sit domino [p. 65] frumenti aut suis servis vel amicis ipsa defensare, equos recipiencium vel alias res libere
pro se tollere, et si quempiam tunc occiderit, inpunite volumus ipsum pertransire. Dominum vero illum, de cuius domo exiverunt tales depopulaciones, in penas nobis penthnadzyeszczya decernimus incidisse. Et si vulnerarent aut occiderent frumentorum defensorem , solvant vulnera leso, vel caput pueris vel amicis cum penis prenotatis.
[prawo kanoniczne, prawo świeckie, pustoszenie dóbr, kradzież, kradzież plódów rolnych, kradzież na polu, samopomoc, bezkarność zabicia człowieka, kara “piętnaście”, główszczyzna]
[canon law, secular law, desolation of estates, theft, farm crop theft, field theft, self-help, impunity for killing a man, fine ‘fifteen’, wergild]
(54) De penis.
Quoniam omnis scurilitas verborum et turpiloquium ad rixas homines provocantes apud virtuosos debent non inmerito evitari, (at)que non aliter nisi metu pene quandoque aliqui a talibus prohibentur, unde volumus, ut si quispiam linguam suam non refrenans, si nobilis nobili improperaverit, asserens ipsum filium meretricis, et statim non revocat aut non negat, quod dixit, neque probat eum esse talem, prout ipsum asseruit, [p. 66] pro vituperio illius, quem sic vituperavit, racione pene solvat LX marcas grossorum, veluti si ipsum occidisset.
[szlachcic, rycerz, cześć rycerska, oszczerstwo, syn, nierządnica, odwołanie oszczerstwa, grzywna “60 marek groszy”]
[nobleman, knight, honour of chivalry, slander, syn, harlot, revocation of slander, fine “60 marks of grosze”]
[s. 177] [s. 23](55) De penis.
Idem dicimus, si matrem eius meretricem nominavit et non revocavit, nec probavit, quod asseruit, in similem penam ipsum decrevimus incidisse; revocando autem debet dicere: id quod dixi, sum mentitus sicut canis.
[szlachcic, rycerz, cześć rycerska, matka, nierządnica, oszczerstwo, “odszczekanie” oszczerstwa]
[nobleman, knight, honour of chivalry, mother, harlot, slander, repudiation ("rebarking") of a slander]
(56) De penis.
In percussionibus militum et aliorum nostrorum subditorum istum modum in penis exigendis volumus observari: si miles militi aut nobilis nobili plagam dederit absque sanguinis effusione, nobili, cui illata est talis percussio, pena, que dicitur penthnadzyeszczye, per inferentem debebit assignari. Si autem illi inferatur, qui non habet ius militale, tunc marca grossorum pro tali vulnere, kmethoni vero pena szesczgrzywyen, per percudentem debet solvi.
[prawo karne, szlachcic, rycerz, kmieć, uderzenie, rana, kara “piętnaście”, marka, jedna marka groszy, kara “sześć grzywien”]
[criminal law, noble, knight, peasant, strike, wound, fine “fifteen”, mark, one mark of grosze (pennies), fine “six marks”]
(57) De divisione penarum.
Ut penarum distinccio et legittima divisio habeatur. || Quod si [p. 67] kmetho vulneratur cum sanguinis effusione, aut percutitur enormiter, de omnibus penis pro vulneribus aut
percussionibus sentenciatis, duas partes leso, terciam autem iudicio, ubi causa agitatur, assignari demandamus.
[prawo karne, kary, rodzaje kar, rany, rany krwawe, rany sine, nawiązka, kara prywatna, kara sądowa, kmieć]
[criminal law, fines, types of fines, wounds, bloody wounds, bruised wounds, restitution, private fine, judicial fine, peasant]
(58) De penis.
Et licet lex tam novi, quam veteris testamenti, fratricidium et alia seva crimina graviter puniat seu dampnet, tamen cum (s) quidam velut hostes proprii sanguinis et honoris, legis penam minus formidantes, fratricidium committunt, sororem vel proximum occidunt, ut ex eius morte bona hereditaria lucrentur. Volumus itaque, ut unde lucra habere concupierunt, inde dampnis affligantur, et puniantur, in quo peccaverunt: omnes regnicole et nobiles nostri regni fratres, sorores aut proprios consanguineos interimentes, non habentes proles vel habentes, in hereditaria successione nullum accessum obtinebunt; quinymo || sentenciamus ipsos et ipsorum filios [p. 68] privamus omni legitima talium hereditatum porcione; in quibus bonis sive hereditatibus alii consanguinei, licet remociores in linea, obtinent successionem. Quos in aggravacionem culpe ipsorum propter inhumanitatem criminis omnes fratricidas et patricidas infames pronunciamus et inhabiles ad aliquos honores promovendos.
[Nowy Testament, Stary Testament, Biblia, prawo karne, prawo spadkowe, bratobójstwo, krewnobójstwo, dziedziczenie, spadek, wyłączenie od dziedziczenia, infamia, niezdolność do piastowania urzędów]
[New Testament, Old Testament, Bible, criminal law, inheritance law, fratricide, murder of a relative, succession, inheritance, exclusion from succession, infamy, incapacity to hold offices]
(59) De empcione et vendicione.
Cum officium scultetorum semper servile existat, et ad nutum dominorum suorum stare et facere iure teneatur, indecens est, ut maiores aut [s. 178] [s. 24] potenciores persone in scultecias aliquas, quam ipsarum villarum sui domini assumantur. Idcirco visum fuit nostris baronibus, ut nullus miles aut alius quicunque illustris emat aut acquirat sibi in aliqua villa sculteciam, preter illius ville aut possessionis domini vel patroni voluntatem; factam autem empcionem aut contractum contra hoc statutum, ipsam decernimus irritam et inanem.
Finis adest operis, mercedem posco laboris.
[sołtys, sołectwo, pan wsi, sprzedaż sołectwa, zgoda pana wsi na nabycie sołectwa, szlachta, rycerstwo, nieważność umowy]
[scultetus, scultetia, lord of a village, sale of the scultetia, consent of the village lord to purchase of a Schuldheiss' office, nobility, knighthood, nullity of contract]